ब्लू फिबर

 

चितवनमा चलेको निशुल्क र महिला मैत्री ब्लू बसको चर्चा  म सुनिरहेरकी थिएँ । हाम्री घरेलु सहायक महिला मित्रको कुरा सुनेपछि मलाई यो बस सेवाका बारेमा बुझ्न झन् उत्साह जागेर आयो । ती महिला हाम्रो लगायत अरु दुई घरमा घरेलु सहायकको काम गर्छिन् । एउटा सानो छोरोलाई प्राइभेट स्कुल पढाँउछिन् । तर तीन घरमा काम गरेको कमाईले उनको घर चल्न सक्दैन । कारण के हो  भनें  उनको डेरामा उनी बाहेक पाँचजना पुरुष सदस्य छन् । निर्माण क्षेत्रमा आर्थिक मन्दीका कारण काम छैन । ती सबैलाई उनले पाल्नु परेको छ । ती महिलाले पनि चितवनमा चल्ने निशुल्क बसको कुरा सुनेपछि भनिन् — ‘त्यस्तै फिरी बस यता चले, म पनि बजार गएर अरु दुई ठाम् काम भ्याउँदी हुँ । आबो सिटी चढौँ — काम गरेर कमाको पैसा त्यतै जान्छ । हिँडेर भ्याउँदैन । हैन दमकमा चैं आउँदैन फिरिको बस ?’ ल, अब त्यस्तो सुनौलो परिकल्पना सम्म  त गर्न सक्ने भएछौं  हामी भनेर मलाई खुशी लाग्यो । चितवनको क्षेत्र नंबर २ मा  राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले आफ्नो विजयको सय दिन पुग्दा पूर्वनिर्धारित वाचा अनुसार एउटा नीलो बस महिलाहरुको लागि मात्र भनेर चलाउन शुरु गर्यो । एउटा पुरानो बसलाई आकर्षक नीलो र सेतो रंगमा रंगाएर पूर्ण निशुल्क रुपमा महिलाहरुले प्रयोग गर्न पाउने कुरा प्रायः सम्पूर्ण सञ्चारका श्रव्य, दृष्य र छापा सामग्रीहरुले उच्च प्राथमिकतामा राखेर प्रसारण / प्रकाशन गरे । यो कुरा नेपालका लागि नयाँ प्रयोग थियो । महिलाहरुप्रतिको एक उच्च सम्मान थियो । यस कुराले बस चढ्नु र ओर्लनु  मात्र  भन्ने सामान्य अर्थ बोकेको थिएन ।

 गत वर्ष मात्र असम भ्रमणमा रहेका बेला महिलाहरुलाई दिइने ‘फ्रि बस’ को सुविधाका बारेमा मलाई थाहा भएको थियो । गुवाहाटी शहरमा चल्ने केहि बसहरुमा हामी महिलाहरुले पैसा तिर्नु परेन । भर्खरै मात्र मैले भारतका अन्य राज्यमा पनि यस्तो सुविधा छ कि भनेर गुगलको सहायता लिएँ । ओहो ! भारतमा त कर्नाटका, तमिलनाडु राज्य र दिल्लीमा समेत यो महिलालाई सित्तैमा प्राप्त हुने बस सेवा प्रचलनमा आइसकेको रहेछ । दिल्लीमा त अझ सन्  २०१९ देखि नै केजरिवालको आम आदमी पार्टीले यस्तो चलन शुरु गरिसकेको रहेछ । तमिलनाडु राज्यमा छोटो दूरिका लागि यस्तो छुट दिइने रहेछ । राज्य स्तरबाट नै महिलाहरुप्रति प्रकट गरिएको सम्मान मलाई गजब अर्थपूर्ण लाग्यो ।

यता चितवनमा भनें ब्लू बस सँगै रास्वपाले ब्लू एम्बुलेन्स पनि चितवन क्षेत्र नंवर २ का जनतालाई उपहार दिएको खबर छ्याप्छ्याप्ती आयो । चिकित्सक टोली सहितको प्राथमिक उपचार सामग्रीले सुसज्जित एम्बुलेन्सको कुरा सुन्दै ‘आहा’ लाग्ने नि । आफैंले देखेको र भोगेको प्यारामेडिक्स सहितको एम्बुलेन्स कति प्रभावकारी होला त भन्ने सम्झेरै खुशी लाग्यो । तर यो चितवनको एम्बुलेन्स विवादित बन्यो । सरकारी अस्पतालको प्रयोगमा नआएको एम्बुलेन्स पुनः रंगरोगन र मर्मत गरिकन चलाउन थालिएको भएपनि भारतीय सरकारबाट प्राप्त अनुदानको एम्बुलेन्सलाई यातायात कार्यालयको अनुमति बेगरै रंग परिवर्तन गर्नु अवैधानिक देखिएकाले रास्वपाले तुरुन्तै यो कार्य स्थगित गर्यो । सुनाइमा के आयो भने उसले अर्को साधनको बन्दोबस्ती पछि फेरि प्यारामेडिक्स टोली सहितको निशुल्क एम्बुलेन्स सेवा शुरु गर्नेछ ।

 ब्लू बस र एम्बुलेन्सका कुराहरुले एक पटक नेपाली समाजमा नौलो तरङ्ग  ल्याए । यसका पक्ष र विपक्षमा बहस शुरु भए । नागरिक तहबाट यस्ता बहस हुनु त स्वभाविक थियो तर ठूला भनिएका राजनैतिक दल र नेताहरु समेत विचलित भएको कुरा छापामा आयो । एक ठूलै दलका उच्च तहका नेताले त अझ ‘रास्वपाले महिलाहरुलाई मात्र निशुल्क बस चलाएर नेपाली समाजलाई कता लग्न खोजेको हो ?,’ भन्ने टिप्पणी गरे । यो निश्चय पनि अतालिएर र तिल्मिलाएर निस्केको बोली हुनुपर्छ । अब हामीले गर्नुपर्ने प्रश्न ती नेताहरुलाई के छ भने — ‘तपाईंहरुले हामीलाई कहाँ पुर्याइदिनुभयो ?’ विगत तीस वर्षदेखि सत्तामा पालैपालो हालिमुहाली गर्ने दलका नेताहरुले नेपालीलाई कहाँ पुर्याउनु भयो ? खाडी मुलुक, भारत, युरोप, अष्ट्रेलिया, मलेशियाले मात्र नपुगेर नक्कली शरणार्थी बनाएर अमेरिकै पनि पुर्याइदिनुभयो । नेपाली समाजलाई धार्मिक, जातीय र दलीय द्वन्दमा फँसाएर आफूहरु भ्रष्टाचारका आहालमा उपरखुट्टी लाएर पल्टिनुभयो । यस अर्थमा आफूले कुनै काम नगरी समय व्यतित गरेको कुरा ढाकछोप गर्न अरुले गर्न खोजेका जनमुखी काममा औंलो ठड्याउनु भनेको तपार्इंहरुभित्र लुकेको डर र हिनताबोध नै हुनुपर्छ ।

 एउटा सलाईको काँटी कत्रो नै हुन्छ  र ? तर त्यसले एउटा जंगल ध्वस्त पार्ने सामर्थ्य  राख्छ । एउटा वरको रुखको बीज कत्रो हुन्छ र ? तर समय क्रममा त्यसले विशाल अजङ्ग रुप लिन सक्छ । एउटा थोत्रो नै सहि तर रास्वपाले गुडाएको निशुल्क बसले धेरै ठूलो अर्थ बोकेको छ । यसले समाज रुपान्तरणका पक्षमा पहिलो  पाइला चालेको छ । महिलाहरुका लागि मात्र चलाइएको बसको विरोधमा उत्रनु महिला विरोधी कार्य हो । नेपाली समाजमा अझै पनि महिलाहरु आफ्नो प्रकारले स्वतन्त्रता उपयोग गर्न पाउने स्थितिमा छैनन् । घरबाट निस्कँदा चाहिने भाडाखर्चको अभावमा उनीहरुको दैनिकी एक किलोमीटरको परिधिमा सिमित हुन्छ । तर दैनिक रुपमा निशुल्क  बस  सेवाले गर्दा उनीहरु अलिक टाढा गएर काम गर्न सक्लान् । स्कुल कलेज जाने नानीहरुले समय र पैसाको बचत गर्न सक्लान् । उमेरदार महिलाहरुले काम खोज्न र काम गर्न अलि टाढै जाने आँट गर्लान् । स्वास्थ्यको पहुँच पक्कै सहज होला । आमा, दिदी, बहिनीहरुले पक्कै पनि अलिकति स्वतन्त्रताको श्वास फेर्लान् । ब्लू बसले ल्याउने दूरगामी असरको आँकलन गरेर नै ती नेताहरुलाई ब्लू फिबर आएको हुनुपर्छ । तर जुनसुकै दलको होस् अग्रगामी कदम चाल्नेहरुलाई अब पनि समर्थन नगर्ने हो भने पुराना पार्टीका थारा मगजहरुले कुनै नयाँ कुरा गर्न सक्दैनन् । नेपालको ब्लू बस चढ्नेहरुको तथ्यांक थाहा नभएपनि भारतको कर्नाटका राज्यमा निशुल्क बस शुरु भएको तीन दिनमा नै पचास लाख महिलाहरुले यात्रा गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ । महिला मैत्री बस चढ्न किन यस्तो उत्साह होला त भन्ने कुराको उत्तर खोज्न टाढा जानै पर्दैन । सबैभन्दा ठूलो कुरा त सामाजिक रुपमा महिलाहरुले भोगिरहेको असुरक्षा नै हो । हामी सानातिना ठेलठाल, धक्कामुक्की आँखा तरेरै साम्य पार्न खोज्छौं । यस्ता कुराका विरुद्वमा आवाज उठाउनु भनेको आफ्नै आङको छारो उडाउनु हो भन्ने हामी महिलालाई थाहा छ । सामाजिक रुपमा यो हाम्रो आफ्नो यातायात हो र कसैको पिरलो हामीले खप्न पर्दैन है भन्न पाउनु ठूलो कुरा हो । यसका अलावा शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा पनि प्रत्यक्ष रुपमा पिछाडिएका वर्गलाई निशुल्क यातायात सेवाले पक्कै सहयोग गर्छ नै ।

चितवनमा शुरु गरेको महिला मैत्री बस सेवा जस्तै भक्तपुरमा स्थानीय स्तरबाट ज्येष्ठ नागरिकहरुका लागि वडा कार्यालयसम्म जान आउन निशुल्क यातायात उपलव्ध गराउन शुरु भएको रहेछ । यो पनि सामाजिक रुपान्तरणमा एक सह्राहनीय कदम हो ।

महिलाहरुलाई दिइने सुविधा कुनै व्यक्ति वा दल विषेशले शुरु गरे पनि सरकारी स्तरबाटै गर्न जरुरी हुन्छ । अनि मात्र यस्ता योजनाहरुले स्थायित्व पाउँछन् । तर जुन तंरग ब्लू बसले उत्पन गराएको छ , अन्य राजनैतिक दलहरुले सकारात्मक रुपमा नलिने हो भने र ब्लू फिबर नै मान्ने हो भने यसको परिणाम ०८४ को चुनावले देखाउने छ । खराबलाई खराब र असललाई असल भन्न नसक्नु नेपाली राजनीतिको पुरानो रोग हो । यसै कुराको पुनरावृतिको नाटक हेरेर हामीले दशकौं बिताएका छौँ । अब पनि हामी सुधारको दिशातर्फ नलाग्ने हो भने हामी कुन रसातलमा पुग्छौं  भन्न सकिँदैन । समाजले अब थारा मगजहरुबाट ठूलो आशा राखेको छ जस्तो लाग्दैन । सोत्तर हुनबाट बचौं, ब्लू फिबर पालेर नबसौं ।

(Published in a Nepali local daily Purbasandesh, Damak, Jhapa on  11 August 2023)

[ The pictures on this blog are posted here with permission from their owners or have been gathered from various sources on the Internet. If you are the copyright-holder to any of the photographs herein do not hesitate to contact me. They will be swiftly removed if desired so.] 

कैदी नम्बर ५१

 

 आफ्नो  फूर्सदको समयमा म प्रायः कुनै न कुनै पुस्तकमा अल्झिरहेकै हुन्छु । ती मध्ये कति त केही समयमा नै मेरो स्मृतिपटलबाट हराउँछन् , केही अलिक लामै समयसम्म रहलान् तर केही भनेँ सधैँ  मेरो मनको एउटा कुनामा बसेर मलाई झक्झकाइरहन्छन् । पछिल्लो समयमा मैले पढेको कृष्ण माबुहाङको उपन्यास ‘माओवादी जनयुद्ध (कैदी नं. ५१ को बयान)’  पनि तेस्रो कित्तामा परेको छ । अर्थात् यसले मेरो मनसँग मीत लगाएर मनैमा बसेको छ ।

माओवादी आन्दोलनसँग सम्बन्धित धेरै पुस्तक लेखिए होलान् , केही त मैले पनि पढ्ने मौका पाएकी छु । तर यो पुस्तक मेरा लागि अलि खास रह्यो किनभने यसका लेखक आफैं माओवादी आन्दोलनका एक सकृय योद्धा भएर त्यो जनयुद्धलाई प्रत्यक्ष भोगेका छन् । त्यसैले यहाँ वर्णित  घटनाहरु  सबै   विश्वसनीय लाग्छन् । आख्यान भैकन पनि  यो यथार्थ लाग्छ ।

यो उपन्यासको मुख्य पात्र मुन्से हाम्रो दैनिक जीवनमा भेटिने  एउटा  सशक्त  राजनैतिक पात्र हो । माथिल्लो दर्जामा हुने तथाकथित नेताहरुले कसरी एउटा सामान्य, अनपढ, अरुको लहैलहैमा लाग्ने र सजिलै बटार्न  सकिने  व्यक्तिलाई उफार्दै , फकाउँदै र हौस्याउँदै आफ्नो पार्टीमा घिसार्छन्  र त्यस्ता व्यक्तिलाई आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि प्रयोग गर्छन् भन्ने कुरालाई उपन्यासकार माबुहाङले प्रष्ट रुपमा देखाइदिएका छन् । मुन्से एउटा यस्तै पात्र हो । ऊ सामान्य घरखेती गरेर बस्ने गाउँको एउटा सोझो युवा हो । उसलाई बाठाटाठा नेताहरुले हौस्याएकै भरमा उसको समुदायको नेतृत्व गर्नसक्ने नेता बनाउँछन् । उसलाई तत्कालीन राजतन्त्रको विरोध गर्न लगाउँछन्  र ऊ पनि त्यो गाउँका प्रधानपञ्च आफ्नै ठूलोबुवाको विरोधमा उत्रन्छ । यसरी राजनीतिमा पसेको  मुन्से  भासिँदै  भासिँदै   माओवादी  जनआन्दोलनको नेतृत्व गर्नसम्म पुग्छ ।

‘माओवादी जनयुद्ध (कैदी नं. ५१ को बयान)’  उपन्यासले नेपालको एक कालखण्डको राजनैतिक इतिहासलाई जीवन्त पारेको छ । यस अर्थमा यो पुस्तक त्यो समयको राजनैतिक इतिहासको अमूल्य दस्तावेज पनि हो । जनयुद्ध शुरु हुनुअगाडिको राजनैतिक विचलनदेखि जनयुद्धपश्चात् दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन हुँदासम्मको समयलाई यो उपन्यासमा समेटिएको छ ।

यो उपन्यास पढ्दै जाँदा लाग्छ —  त्यो जनआन्दोलन त्यत्तिकै शुरु भएको थिएन । सधैँको अस्थीर राजनीति, आफ्नो स्वार्थसिद्धिमा मात्र लागेका भ्रष्ट नेता, बढ्दो भ्रष्टाचार र सर्वसाधारणले चाहिँ सधैँ पाइरहने दुःख र सास्ती जस्ता तत्वबाट साधारण जनताले उन्मुक्ति चाहिरहेको अवस्थामा बाठा माओवादी नेताहरुले जनताको यही भावनालाई किने । जनयुद्धको विजयपश्चात् देशमा जनसरकार आउँछ, धनी र गरीबको भेदभाव घट्छ, देशका सबै जनता बराबर हुन्छन्, कसैले दुःख पाउनुपर्दैन भन्नेजस्ता मीठा मीठा सपना देखाएर उनीहरुले सोझासिधा सबै गाउँले युवाहरुलाई त्यो युद्धमा लाग्न प्रोत्साहन गरे । नभन्दै नयाँ नेपालको सुन्दर कल्पना गर्दै ती युवा पनि युद्धमा होमिए । मुन्से यस्तै परिवर्तनको चाहना गर्ने एउटा युवा हो ।

ऊ त्यो जनयुद्धको साक्षीको रुपमा देखापरेको छ । हामीले जनयुद्धताका विभिन्न संसारमाध्यमबाट जे जस्ता कुरा सुन्थ्यौँ  अथवा देख्थ्यौँ, ती सबै कुराको विस्तृत विवरण यो उपन्यासमा भेटिन्छ । त्यसैले यो पुस्तकले पाठकलाई पुनः त्यही समयमा लैजान्छ । अझ भनौँ मुन्सेले ऊसँगसँगै पाठकलाई पनि त्यही युद्ध प्रत्यक्ष रुपमा देखाउँछ । माओवादी र सेना दुवै समूहका राम्रा नराम्रा पक्ष यहाँ भेटिन्छन् ।

यही युद्धका बीचमा मुन्से र रुपाबीचमा पलाएको र झाङ्गिएको कारुणिक प्रेम कथा पनि यहाँ पढ्न पाइन्छ । उनीहरु एकअर्काप्रति पूर्ण समर्पित हुँदाहुँदै पनि जातीय विभेदले गर्दा विवाह बन्धनमा बाँधिन सक्दैनन् । मुन्से लिम्बूको छोरो र रुपा बाहुनकी छोरी हुनु नै उनीहरु एकाकार हुन नसक्नुको प्रमुख कारक तत्व बन्छ । बाहुनी श्रीमती ल्याएर मुन्से आफ्नी आमाको मन दुखाउन चाँहदैन । न त रुपा नै लिम्बू केटासँग विवाह गरेर आफ्ना आमाबाबूमाथि विश्वासघात गर्न सक्छे ! तर युद्ध चम्कँदै गएपछि र उनीहरु पूर्ण रुपमा माओवादी आन्दोलनमा होमिएपछि भने उनीहरुको बिहे पार्टीले नै गराइदिन्छ; यो विवाहका बारेमा उनीहरुका बाबुआमालाई कहिल्यै थाहा हुँदैन । यो विवाहले उनीहरुलाई वैधानिकता त दियो तर उनीहरुले वैवाहित जीवनको सुखभोग भने कहिल्यै गर्न पाएनन् । “चाहे जे होस्, मुन्से र रुपाको धेरै वर्षदेखिको सपना समयले घुमाई फिराई जुराइदिएको छ...तर, सुहागरात मनाउने दिन र समय भने छैन । बेहुला–बेहुली हूँ भनेर सिंगारिएर बस्ने समय पनि छैन । चौबिसै घण्टा गोला बारुद र बन्दुकले सजिएर बस्नु पर्नेछ” (पृ.३०४) । यो भनाइले के प्रष्ट पार्छ भने त्यो समयमा माओवादी प्रेमी–प्रेमिकाले अथवा पति–पत्नीले मुन्से र रुपाकै जस्तो नियति भोगेका थिए । यति मात्र कहाँ हो र ! लडाई खेल्ने क्रममा नै एकदिन रुपा यो संसारबाट बिदा हुन्छे । यसरी मुन्से–रुपा जोडीको प्रेमकथाको दुःखान्त अन्त्य  हुन्छ । उनीहरुले  भित्रभित्र मात्र एक अर्कालाई माया गरिरहे, भौतिक रुपमा भने उनीहरुको प्रेम पुष्पित पल्लवित हुन पाएन । शायद युद्दको आगो ह्वार ह्वार बलिरहेको समयमा योद्दाहरुलाई खुलेर प्रेम गर्ने अधिकार हुँदैन । उनीहरुले प्रेम र युद्दमा युद्द नै छान्नुपर्नेछ । यो कुरालाई छुदेन काविमोको उपन्यास ‘फातसुङु’ ले पनि पुष्टि गर्छ ।

केही भाषागत त्रुटिका अलावा यो उपन्यासमा खट्किएको एउटा पक्ष भने यहाँ अनावश्यक रुपमा चर्चा गरिएको दोस्रो विश्वयुद्धको कुरा हो । यसको यहाँ कुनै सान्दर्भिता नै देखिदैन । बीचमा अचानक यो कथा घुस्नाले पाठकले अघिदेखि खुरुखुरु पढ्दै आएको पठन श्रृङ्खला भङ्ग हुने सम्भावना प्रवल देखिन्छ ।

यसका अलावा यो पुस्तक पठनीय छ । आफ्नो जीवनमा परिवर्तन आउने आशामा देशका हजारौँ युवायुवतीले यो जनयुद्धमा हाम फाले । कति शहीद भए, कति अपाङ्ग भए, कति बेपत्ता भए । उनीहरुका परिवारले पनि पाउनसम्म दुःख पाए । तर यतिको बलिदान गर्दा समेत उनीहरुको कष्टकर जीवनको स्वरुप परिवर्तन भएन । यसका विपरित माओवादी टाउके नेताहरु भने सुटबुट लाउने, महलमा बस्ने र महङ्गा महङ्गा गाडीमा चढ्ने भए । आफ्नो सर्वस्व गुमिसकेपछि त्यो युद्धभूमिबाट फर्किएका योद्धाहरुले आफूलाई खालि झूठो आश्वासन दिएर, युद्धमा प्रयोग मात्र गरिएको भन्ने कुरा बुझे । यसले उनीहरु दुःखी भए , निराश भए । तर के गर्नु र ? उनीहरुको हातमा अब केहि थिएन । यस्तै यस्तै मर्मस्पर्शी र यथार्थ घटनाहरु समावेश गरेर कृष्ण माबुहाङले ‘माओवादी जनयुद्ध (कैदी नं. ५१ को बयान)’ नामक उपन्यास तयार पारे । मुन्से नाम गरिएको कैदी नं. ५१ सँग उपन्यास छिप्पिँदै जाँदा उपन्यासकार आफैं त्यो पात्रसँग साटिन्छन् । पाठकलाई मुन्सेभित्र  पसेर  माबुहाङआफैंले प्रत्यक्ष भोगेको युद्धको बयान गरिरहेजस्तो लाग्छ । यो उपन्यासले अघिल्लो पुस्ताका सबै राजनैतिक नेताहरुको यथार्थ चरित्र चित्रण गरेको छ । यिनीहरुकै कारण आजसम्म पनि देशले चरम अस्थिरताको नियति भोग्नु परिरहेको कुरा तपाईं हामीले अनुभूति गरिरहेकै छौं नि ।

(Published in a Nepali local daily Purbasandesh, Damak, Jhapa on  4 August 2023)

[ The pictures on this blog are posted here with permission from their owners or have been gathered from various sources on the Internet. If you are the copyright-holder to any of the photographs herein do not hesitate to contact me. They will be swiftly removed if desired so.]